Laborator diagnostika

Laborator tekshiruv nima va qachon tavsiya etiladi

Zamonaviy tibbiyot “laborator diagnostika” deb ataluvchi ko‘plab yuqori texnologik usullarga ega. Bular fizik-kimyoviy, biokimyoviy va biologik tadqiqot usullari bo‘lib, ular yordamida insonning biologik suyuqliklari va to‘qimalarining tarkibi hamda xususiyatlari tahlil qilinadi, shuningdek kasallik qo‘zg‘atuvchilari aniqlanadi.

Jahon amaliyotida laborator tekshiruvlar diagnostik tadqiqotlar orasida foydalanish chastotasi va beriladigan ma’lumot hajmi bo‘yicha birinchi o‘rinda turadi. Tahlil natijalarining aniqligi laboratoriyada qo‘llaniladigan testlar, reaktivlar va uskunalar sifatiga bog‘liq. Bundan tashqari, laboratoriya xodimlarining mas’uliyati va malakasi ham katta ahamiyatga ega.

Laborator tekshiruv usullarining aniqligi sezgirlik, spetsifiklik va obyektivlik mezonlari asosida baholanadi.

Sezgirlik — bu ma’lum kasallikka chalingan bemorlarda testning haqiqiy ijobiy natijalarni aniqlash foizi.

Spetsifiklik — noto‘g‘ri ijobiy natijalarning yo‘qligi, ya’ni usulning sog‘lom odamda kasallikni rad eta olish aniqligi.

Obyektivlik — tahlil natijalarining haqiqiy ko‘rsatkichlarga mos kelishidir.

Ideal holatda barcha testlar 100% aniqlikka ega bo‘lishi kerak, biroq amaliyotda bunday ko‘rsatkichlarga har doim ham erishib bo‘lmaydi. Shunga qaramay, zamonaviy laboratoriyalar yuqori sezgirlik va spetsifiklikka ega usullardan foydalanadi.

Laborator tekshiruv bir necha bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqich preanalitik bosqich deb ataladi. U tahlilga tayyorgarlik, biomaterial olish, uni laboratoriyaga yetkazish va tayyorlashni o‘z ichiga oladi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, laborator xatolarning katta qismi aynan shu bosqichda yuz beradi.

Masalan, qonning biokimyoviy tahlili ertalab, och qoringa topshirilishi kerak. Tahlildan oldin kamida bir soat chekish mumkin emas. Shuningdek, oldingi kuni kuchli jismoniy va hissiy zo‘riqishlardan, spirtli ichimlik va ayrim dori vositalaridan saqlanish tavsiya etiladi.

Keyingi bosqich — analitik bosqich. Unda reaktivlar qo‘shish, kimyoviy reaksiyalar, inkubatsiya va boshqa laborator jarayonlar amalga oshiriladi. So‘ng maxsus uskunalar yordamida tahlil bajariladi.

Yakuniy bosqich postanalitik bosqich bo‘lib, unda shifokor natijalarni tahlil qilib, tashxis qo‘yadi, davolashni belgilaydi yoki tuzatadi.

Laborator tekshiruv turlari

Laborator tekshiruv uchun biomaterial talab qilinadi. Eng ko‘p qo‘llaniladigan biomateriallar:

• qon;
• siydik;
• najas;
• balg‘am;
• to‘qima biopsiyalari;
• shilliq qavat surtmalari va qirib olinadigan namunalar.

Umumiy qon tahlili gemoglobin, trombotsitlar, eritrotsitlar, leykotsitlar va ECHT ko‘rsatkichlarini aniqlash imkonini beradi.

Biokimyoviy qon tahlili ichki a’zolar holati, gormonlar, glyukoza, oqsil va boshqa muhim ko‘rsatkichlarni baholaydi.

Siydik tahlili asosan buyraklar faoliyati va siydik chiqarish tizimidagi yallig‘lanishlarni aniqlashda qo‘llaniladi.

Gistologik tekshiruv biopsiya orqali olingan to‘qimalarni mikroskop ostida o‘rganadi va o‘smalarni aniqlashga yordam beradi.

Sitologik tekshiruv esa hujayralarning tuzilishini baholab, saratonning erta bosqichlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.

Tahlillar maqsadiga ko‘ra

• Immunologik tekshiruvlar — immun tizimi holatini baholaydi.
• Gormonal tekshiruvlar — endokrin kasalliklarni aniqlashda qo‘llaniladi.
• Genetik tekshiruvlar — irsiy moyillik va genetik xususiyatlarni aniqlaydi.
• Infeksion diagnostika — virus va bakterial infeksiyalarni aniqlash imkonini beradi.

Laborator tekshiruv usullari

• Bakterioskopik usul — surtmalarni mikroskop ostida tekshirish.
• Bakteriologik usul — bakteriyalarni o‘stirish va aniqlash.
• Immunoflyuorestsent tahlil — antigen va antitanachalarni aniqlash.
• PZR (PCR) diagnostikasi — virus va bakteriyalarni juda aniq aniqlash usuli.
• Serologik usullar — antigen-antitana reaksiyalarini o‘rganadi.

Zamonaviy tibbiyot bugungi kunda ko‘plab, hatto eng jiddiy kasalliklarni ham erta bosqichda aniqlash va davolash imkoniyatiga ega. Shu sababli laborator tekshiruvlar tashxis qo‘yishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.